Του έρωτα και τ' ουρανού - Dilek Kots & Λιζέτα Καλημέρη

ΕΡΤ: Ζωντανή αναμετάδοση

Αναμετάδοση από το

ΕΡΤ 3 : Ζωντανή αναμετάδοση

Αναμετάδοση από το ThePressProject.gr

Χαΐνηδες (Δημήτρης Αποστολάκης): Εμπιστεύομαι τους νέους. Αν και το κοινωνικό περιβάλλον δεν ευνοεί.

Από το 1990, όταν και ξεκίνησαν ως μια παρέα μεταπτυχιακών φοιτητών στο Φυσικό Ηρακλείου, μέχρι και σήμερα, οι Χαΐνηδες πορεύονται με τον δικό τους βηματισμό πάνω στο μονοπάτι που σχηματίζεται από την όσμωση της παράδοσης με το σήμερα. Ιδρυτικό μέλος και άτυπος ηγέτης τους, ο Δημήτρης Αποστολάκης απάντησε με τον δικό του –πάντα ενδιαφέροντα και αναγνωρίσιμο– τρόπο στις ερωτήσεις μας. 

Δημήτρης Αποστολάκης

Ετοιμάζεστε για μια ανοιξιάτικη εμφάνιση στο Gagarin με τη συμμετοχή της ομάδας χορού & ακροβασίας Κι Όμως Κινείται. Τι θα παρουσιάσετε επί σκηνής εκείνη τη βραδιά;
Στηριζόμενοι στον απαράβατο φυσικό νόμο: Εολ>∑Εi  (όπου Εολ είναι η ενέργεια του συστήματος και Εi η ενέργεια κάθε μέλους), καθώς και στη χρόνια αλληλεπίδρασή μας, θα χαρούμε ένα αυτοσχεδιαστικό ταξίδι που θα περιπλέξει δονούμενες χορδές και αιωρούμενα σώματα σε μια παροντική, αλλά με αρχέγονες ρίζες, τελετουργία.

Διανύετε ήδη την τρίτη δεκαετία σας ως πολυμελές συγκρότημα-κολεκτίβα. Πώς καταφέρνετε όλον αυτόν τον καιρό να εξισορροπείτε τις μεταξύ σας καλλιτεχνικές διαφορές και να τιθασεύετε τον εγωισμό σας; Και τι θα μπορούσε να αποτελέσει για εσάς «σημάδι» ότι ήρθε η ώρα να σταματήσετε την κοινή σας πορεία;
α) Ο εγωισμός δεν τιθασεύεται. Ο εγωισμός διοχετεύεται β) Η σύνθεση απαιτεί διαφορές και αντιθέσεις. Είναι ανέφικτη όταν έχεις ομοειδή μέρη γ) Κάθε σύστημα καλλιτεχνικό, κοινωνικό κ.λ.π. είναι χαοτικό. Αν καταστεί οριακός κύκλος, δηλ. κλειστός βρόχος, καταρρέει. Οι Χαΐνηδες όμως αλλάζουν διαρκώς. Η αλλαγή είναι παροντική φυσική αναγκαιότητα, η οποία αντιβαίνει στην κοινωνική αδράνεια που θεοποιεί τον προστατευτισμό και την ασφάλεια του παρελθοντικού κεκτημένου. Το σημάδι του «τέλους» είναι η απουσία έρευνας και πειραματισμού.

Έχετε υποστηρίξει σε συνεντεύξεις σας ότι «τα τραγούδια γράφονται από το συλλογικό ασυνείδητο». Πρόκειται για άποψη που έχει πολλούς υποστηρικτές, από τον Θανάση Παπακωνσταντίνου μέχρι τον Keith Richards. Με ποια επιχειρήματα δικαιολογεί η πλευρά του επιστήμονα μέσα σας έναν τέτοιο ισχυρισμό; Μήπως αυτός αποτελεί απλά μια –υποσυνείδητη έστω– προσπάθεια μυθοποίησης της δημιουργικής διαδικασίας;
Στη φύση δεν υπάρχει isolated system. Επιστημονικά όλο το σύμπαν είναι ισχυρά αλληλεπιδρώντα μέρη. Είμαστε όλοι μέλη μιας οικουμενικής μυρμηγκοφωλιάς. Η σπίθα της δημιουργίας εδράζεται πάντα στο βιολογικά και κοινωνικά διαφοροποιημένο άτομο, αλλά η προκαλούμενη πυρά είναι προϊόν ποικίλων συλλογικών διαδράσεων. Είναι μια χωροχρονική αναγκαιότητα Θεοφαγίας και Θεογονίας, τόσο πολύπλοκα πολυπαραμετρική, ώστε ακόμη και ο γλωσσικός κώδικας αδυνατεί να περιγράψει τόσο τη φαινομενολογικά ατομική παρθενογέννεση, όσο και τη συμπαντικά αυτοοργανωμένη συνεπικουρία πραγμάτωσης.

Κοιτώντας πίσω στο μέχρι στιγμής δισκογραφικό έργο των Χαΐνηδων και με βάση το ποιος είστε σήμερα, ποιο από τα άλμπουμ σας προτιμάτε και για ποιους λόγους;
Είμαι ένα κανάτι που γεμίζει σιγά-σιγά μ' ένα θεϊκά απρόβλεπτο κοσμικό υγρό. Όλα τα μόρια είναι ιερά και ανακατεύονται στην πορεία του χρόνου. Προς το παρόν χαριεντίζομαι και προσπαθώ να ερμηνεύσω τις τελευταίες στάλες που μου δόθηκαν, τα Αγροτοκτηνοτροφικά και τα Μητροπολιτικά.

Στη μουσική σας διαδρομή αναζητήσατε τρόπους για να συνδιαλλαγείτε με –και να πάτε ένα βήμα παρακάτω– όσα σας παραδόθηκαν από τις προηγούμενες γενιές δημιουργών, εγχώριων και ξένων. Πώς βλέπετε τις νεότερες γενιές μουσικών, μεγάλο μέρος των οποίων μοιάζει να κοιτά μόνο προς δυσμάς σε ό,τι αφορά στη γλώσσα που χρησιμοποιεί και στον ήχο με τον οποίο τη «ντύνει»;
Οποιαδήποτε προσπάθεια ντυσίματος ή επιτηδεύματος ή εκφραστικής επιλογής είναι καταδικασμένη βραχύβια οντότητα. Οποιαδήποτε αληθινή δημιουργία έχει, κατά τον Λόρκα, τα χαρακτηριστικά του τόπου σου (κι αυτό δεν γίνεται τεχνηέντως). Ο τόπος μου είναι ο ου-τόπος μου. Ένα μυστηριώδες δέντρο που αντλεί νερό από τις αρχέγονες τοπικές ρίζες του, αλλά φωτοσυνθέτει από τα παγκόσμια κλαδιά των σημασιολογικών του προεκτάσεων. Εμπιστεύομαι τους νέους. Αν και το κοινωνικό περιβάλλον δεν ευνοεί τη συνδημιουργία, θα υπάρξουν φωνές που θα κάνουν την υπέρβαση του χωροχρονικού πλαισίου.

Πολλοί υποστηρίζουν ότι μόνο με μια βίαιη ανατροπή του συστήματος από τον λαό μπορεί η ελληνική κοινωνία να ξεφύγει από το τέλμα στο οποίο έχει βυθιστεί. Πιστεύετε ότι μπορεί να προκύψει κάτι καλύτερο με τέτοιον τρόπο; Μπορείτε να δείτε έναν διαφορετικό δρόμο;
Η Ελλάδα είναι ένα μικρό κομμάτι στο οποίο καταφαίνεται το παγκόσμιο αδιέξοδο. Ζούμε άκρως ενδιαφέροντες καιρούς για τρεις λόγους: α) ο μεταβιομηχανικός άνθρωπος ψάχνει εναγωνίως την ανανοηματοδότηση της ύπαρξής του β) με το διαδίκτυο είμαστε όλοι κοινωνοί της ερμηνείας των γεγονότων, οπότε η επίκληση άγνοιας ή αθωότητας καθίσταται φαιδρή και γ) για πρώτη φορά έχομε την τεχνολογία να καταστρέψομε το κομμάτι του πλανήτη το οποίο μας θρέφει. Η συνειδησιακή αλλαγή είναι επιβεβλημένη. Αν δεν γίνει με άλλο τρόπο αναλαμβάνει τη σκυτάλη η βία (πόλεμοι, λιμοί, φυσικές καταστροφές). Για παράδειγμα, μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο αμφισβητήθηκε για πρώτη φορά η σχέση υποταγής του παιδιού στον γονέα, με αποτέλεσμα τα καλλιτεχνικά και πνευματικά κινήματα του ’60. Ο τρόπος αποφυγής αυτού του ακριβού τιμήματος της αλλαγής είναι η απρόσκοπτη διάχυση πολιτισμικού κεφαλαίου. Τότε μόνο ο μίζερος παραγωγικός όχλος θα γίνει χαρούμενος δημιουργικός λαός, όχι στηριγμένος σε ομοιομορφοποιητικές διαδικασίες αλλά προάγοντας τα χαρακτηριστικά της συνθετικής διακρισιμότητας και ετερότητας.

Παρότι υπήρξατε πάντοτε κριτικοί απέναντι στο καπιταλιστικό σύστημα και υποστηρίζατε πάντα έναν εναλλακτικό, ασκητικό τρόπο ζωής και συνδιαλλαγής, σε ό,τι αφορά την κυκλοφορία των δίσκων σας συνεργαστήκατε με μεγάλες εταιρείες του πάλαι ποτέ δισκογραφικού κυκλώματος. Με δεδομένη την κατάρρευση του τελευταίου, πώς θα κινηθείτε πλέον σχετικά με τη διακίνηση της μουσικής σας και πώς βλέπετε γενικά τις εξελίξεις σε αυτόν τον χώρο;
Οι δίσκοι μας κυκλοφόρησαν από δισκογραφικές εταιρίες γιατί δεν είχαμε ποτέ τον τρόπο και την οικονομική άνεση να το κάνουμε εμείς (μην ξεχνάτε ότι το καράβι της τέχνης ήταν πάντα προνόμιο των πλούσιων μεγαλοαστών κι εμείς λαθρεπιβάτες). Όμως πάντα δίναμε βάρος στη συνδιαλλαγή του κόσμου με τους δίσκους κι όχι στην αγοραπωλησία τους, ενθαρρύνοντας την αντιγραφή ή ακόμη ποιητικότερα, την κλοπή τους. Τώρα που κατέρρευσαν οι εταιρίες δεν με νοιάζει καθόλου. Αν γεννήσει κάτι μέσα μας η Θεά Ανάγκα, είμαι σίγουρος ότι θα βρει τον τρόπο να το κοινοποιήσει.

Πέρασαν σχεδόν δύο χρόνια από την κυκλοφορία του τελευταίου σας δίσκου. Αποκαλύψτε μας κάποια από τα σχέδια (δισκογραφικά και άλλα) που κάνετε σχετικά με το μέλλον το δικό σας και των Χαΐνηδων, έστω κι αν έτσι κάνετε τον Θεό να γελάσει, όπως συνηθίζετε να λέτε...
Οι δίσκοι σηματοδοτούν τις αλλαγές μας, οι οποίες διαχέονται σαν κυματισμοί, επιστρέφοντας στον Όλον που τις σπερματοδότησε. Το κρίσιμο σημείο που θα γίνει η phase transition δεν μπορώ να το προβλέψω, παρά μόνο σιωπηρά να ονειρευτώ την αποκατάσταση της δικαιοσύνης του προαιώνιου μύθου, με τον ηρωισμό και τη θυσία του οικουμενικού εαυτού μου.

Γαμοτράγουδα... Η αθυροστομία στην τέχνη.

Ο αναγνώστης του παρακάτω κειμένου, αλλά και του συνόλου του θέματος, θα πρέπει να γνωρίζει εκ των προτέρων ότι εδώ θα συναντήσει τραγούδια που περιέχουν βωμολοχίες και άσεμνους στίχους με σεξουαλικό περιεχόμενο. Συνεπώς το θέμα δεν ενδείκνυται για ανηλίκους, πουριτανούς, φανατικά θρησκευόμενους, ηθικά ευαίσθητους κλπ.

Τα γαμοτράγουδα της αποκριάς....

Ρωμαϊκό tintinabulum με κουδουνάκια, 1ος αι. μ.Χ

Πρόκειται για δημοτικά τραγούδια, γεμάτα με σκωπτικούς και άσεμνους στίχους, συνήθως με σεξουαλικό περιεχόμενο, αλλά όχι αποκλειστικά, τα οποία κατά το έθιμο, τραγουδιούνται κατά τους αποκριάτικους εορτασμούς. Η ιστορία τους ξεκινά από τα βάθη των αιώνων, ενώ το περιεχόμενό τους ενόχλησε όλους τους πολιτικούς και θρησκευτικούς ταγούς ανά τους χριστιανικούς αιώνες, τόσο για την εκφορά του απαγορευμένου κατά την ιουδαιοχριστιανική παράδοση, θέματος της σεξουαλικότητας και μάλιστα με οργιαστικό τρόπο, όσο και για το αναρχικό τους πνεύμα, που έβαζε ως στόχο της αθυροστομίας, την εξουσία και τους κρατούντες. Δεν θα ξεχάσω την έκπληξη και την ελαφρά περιπαικτική αισχύνη μιας φίλης από την Καβάλα, η οποία μας διηγιόταν το πώς η γιαγιά της, χριστιανή και πλήρως αξιοσέβαστη γυναίκα με τσεμπέρι, τραγουδούσε σε αποκριάτικο τραπέζι το στίχο «Ντάλι μπρούτσου, ντάλι μπρούτσου, τα κουρίτσια θέλουν πούτσου», ενώ στο πρόσωπό της ήταν χαραγμένο το πλέον πονηρό χαμόγελο που είχε δει ποτέ της η εν λόγω φίλη.



Ξεχωριστή θέση ανάμεσα στις αποκριάτικες τελετουργίες καταλαμβάνουν τα φαλλικά τραγούδια, τραγούδια γονιμικά, που εξορκίζουν το κακό και ζητούν να νικήσουν το θάνατο -παλιότερα και από το Διόνυσο. "Η αρχαία ελληνική γλώσσα διαθέτει πληθώρα ονομάτων για να δηλώσει τα λεγόμενα "απόρρητα" μέλη! Η πολυωνυμία αποκαλύπτει την ποικιλία αλλά και την πολικότητα των αισθημάτων και των αντιδράσεων που προκαλούσαν στον Έλληνα τα όργανα εκείνα, τα οποία διαιωνίζουν τη ζωή: δέος και ιλαρότητα, έλξη και αποστροφή, τρυφερότητα και φρικίαση, θάμβος και καταισχύνη. Η αμφιθυμία αυτή δηλώνεται εναργέστατα στη σημασιολογική εξέλιξη του επίκοινου "αιδοία", το οποίο, ενώ αρχικά σήμαινε τα "σεβάσμια", κατέληξε να σημαίνει ευφημιστικώς τα "επαίσχυντα".

Στον Tύρναβο και στα Aμπελάκια Θεσσαλίας για παράδειγμα, αλλά και σε άλλα μέρη, η Kαθαρή Δευτέρα είναι ημέρα αφιερωμένη στον Διόνυσο και τον Πάνα. Στην πλατεία του χωριού μαγειρεύουν σε καζάνι το «μπουρανί», σούπα με τσουκνίδες. Στην τελετή συμμετέχουν (προς το παρόν) μόνο άνδρες, που, κραδαίνοντας τεράστιους φαλλούς σκαλισμένους σε ξύλο, εκστομίζουν τολμηρές βωμολοχίες, τραγουδούν ή απαγγέλλουν άψογους αλλά «άσεμνους» δεκαπεντασύλλαβους, οι οποίοι πανελληνίως αποκαλούνται «γαμοτράγουδα». Αναφέρονται αποκλειστικά στην ερωτική πράξη και όλα λέγονται με το όνομά τους. Οι αυτοσχέδιοι στιχουργοί και οι συμμετέχοντες άνδρες (πολλές γυναίκες παρακολουθούν τα δρώμενα πίσω από τα κλειστά παράθυρα) αναφέρονται αποκλειστικά στην ερωτική πράξη, δηλαδή σε εμπειρία φυσική, γενική, συνήθη και επαναλαμβανόμενη, γνωστή και κοινή, αλλά... «απαγορευμένη» ή επιβαρυμένη με ποικίλες αναστολές, ακόμα και με στρεβλώσεις· και με πολλή υποκρισία.

Το αξιοσημείωτο, ωστόσο, είναι ότι με την ελευθεροστομία γύρω από την ερωτική πράξη αμφισβητούν γενικά τον κοινωνικό «καθωσπρεπισμό», την υποκρισία και τη δαιμονολογία. Επειδή δε η ελευθερία είναι μία, ενιαία, αδιαίρετη και μεταδοτική (αυτό το είχε καταλάβει ακόμη και ο μαρκήσιος ντε Σαντ), όταν καταχτιέται σ’ ένα σημείο, ή επεκτείνεται και σε όλα τα άλλα ή μαραίνεται και πεθαίνει. Τα «γαμοτράγουδα» λοιπόν της Καθαρής Δευτέρας και τα άλλα «στιχάκια» αναπόφευκτα εκτρέπονται και προς άλλες κατευθύνσεις με αφετηρία πάντοτε την ερωτική πράξη. Ποικιλοτρόπως σχολιάζουν ή περιγράφουν πρόσωπα και πράγματα του χωριού και της καθημερινότητάς του. Παλαιότερα σχολίαζαν ακόμα και τους άρχοντες και τις αρχόντισσες. Ας μην ξενούμε την καταγωγή της φράσης «Άκουσε τα εξ αμάξης»



Ωστόσο, ακόμη και στις μέρες μας, όπου οι διαφημίσεις οι οποίες μπαίνουν στα σπίτια μας καθημερινά, χρησιμοποιούν το σεξ ακόμη και για να πουλήσουν γιαούρτια, τα γαμοτράγουδα δεν είναι αποδεκτά από την εξουσία αλλά και τον υποκριτικό καθωσπρεπισμό μας. Δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια, που η Δόμνα Σαμίου, τραγουδίστρια και ερευνήτρια που αφιέρωσε τη ζωή της στη διάσωση της δημοτικής μας παράδοσης, αντιμετώπισε τη δικαιοσύνη για έναν δίσκο με γαμοτράγουδα που εξέδωσε, με ένα έξοχο κείμενο του καθηγητή Mιχάλη Kοπιδάκη στην κουβερτούρα, το οποίο χρησιμοποιώ κι εγώ ως πηγή.

Σε άλλη πάλι περίπτωση, το ΕΣΡ καταδίκασε το ραδιοφωνικό σταθμό του Σκάι, επειδή φιλοξένησε αποκριάτικα τον Τζίμη Πανούση, ο οποίος τραγουδούσε γαμοτράγουδα. Το μυστικό ήταν ότι η αποκριά εκείνης της χρονιάς έπεφτε μέσα στην προεκλογική περίοδο κι ο Τζιμάκος έδωσε πολιτική χροιά στα τραγούδια αυτά, χροιά που όπως είπαμε έχουν κι από τη φύση τους.

Ωστόσο, το έθιμο αυτό της αποκριάς, τα σκωπτικά, ασεβή και άσεμνα τραγούδια και στιχάκια, είναι τόσο αρχαίο, που θα τρόμαζε κανείς εάν ήξερε τι είναι αυτό που κατακρίνει. Έχει τις ρίζες του στις Διονυσιακές οργιαστικές λατρείες (κάποιοι λένε πως είναι ακόμη αρχαιότερο), οι οποίες ήταν το απαραίτητο συμπλήρωμα στην λατρεία του Απόλλωνα, του θεού που συμβόλιζε το πνευματικό Φως, στην πιο ευγενή και θεία μορφή του. Οι λατρείες του Απόλλωνα διακρίνονταν από αυστηρότητα, καθαρότητα και πνευματικότητα. Οι αρχαίοι σοφοί όμως γνώριζαν καλά, πως ο άνθρωπος δεν μπορεί να φτάσει στη Θέωση (ή Θέαση) μόνο μ' ένα τμήμα της ύπαρξής του. Μόνο αν μαζί με την έκσταση της διάνοιας και του πνεύματος έρθει και η έκσταση του σώματος, μπορεί ο άνθρωπος να αγγίξει την Αρμονία.

Τούτη η παράδοση, εκτός από τη μυητική πτυχή της, είχε και μια ιδιαίτερα σημαντική κοινωνική λειτουργία. Κατ’ αρχάς, εξυπηρετούσε τη γονιμότητα και την αναπαραγωγή, αφού οι αρχαίοι γνώριζαν πως ναι μεν το σεξουαλικό ένστικτο «οφείλει» να υποστεί φραγμούς, ώστε η κοινωνία να ευσταθεί, όμως έχει απόλυτη ανάγκη από κάποια περίοδο ελεύθερης έκφρασης, ώστε να μην κατασταλεί εντελώς. Μέσω αυτού, προκαλούσε τη γενικότερη απελευθέρωση του ανθρώπου από την τάξη και την εξουσία, το απαραίτητο χάος μέσα στην τάξη για ένα μικρό διάστημα, ώστε να επέλθει τελικά η Προσαρμογή, με διατήρηση και ανανέωση της ανθρώπινης ζωτικότητας, αφού ο άνθρωπος «ξέδινε» από κάθε καταπίεση και φόρτιζε ξανά τις μπαταρίες του. Όπως υποστηρίζουν ψυχίατροι, ψυχολόγοι και φιλόσοφοι, η ελευθεριότητα στην έκφραση κατά τις αυστηρά ιδιωτικές στιγμές, κοινή εμπειρία, αλλά επίσης απόκρυφη, είναι πράξη ελευθερίας και αποδέσμευσης του σώματος και του ενστίκτου, πράξη λυτρωτική.



Κάτι τέτοιο αποτελούσε μια δικλίδα ασφαλείας, απαραίτητη για την ψυχική υγεία της κοινωνίας και των μελών της. Αυτός είναι ο λόγος που έννοιες όπως η κατάθλιψη, ήταν γνωστές μεν στους αρχαίους Έλληνες, αλλά εξαιρετικά σπάνιες, σε αντίθεση με την εποχή μας, όπου οι ψυχικές νόσοι τείνουν να πάρουν επιδημική μορφή.

Τούτη η παράδοση κατέληξε κάποια στιγμή, στην ακμή του Ελληνικού πολιτισμού, να μας δώσει τα αριστουργήματα του ιδιοφυούς Αριστοφάνη, που τόσο μοντέρνα κι ανατρεπτικά είναι ακόμη μέχρι τις μέρες μας. Πρόκειται δηλαδή, για την αρχική ρίζα αυτού που από εμάς έμαθε όλος ο κόσμος να αποκαλεί "Κωμωδία".

Αυτοί είναι οι κυριότεροι λόγοι, που αυτή η παράδοση επιβίωσε μέσα στους αιώνες, κόντρα στη θέληση της εκκλησίας, η οποία φυσικά ουδέποτε την αποδέχτηκε, αλλά όπως προαναφέραμε την πολέμησε με κάθε τρόπο.

Τις Μιγάλες Απούκριες
που ανάβουν οι φωτιές
και ζητούν να βρουν ψωλές
για να σβήσουν οι φωτιές
άναψε και η Χριστίνα
που χ’ να γαμηθεί ένα μήνα,
άναψε κι η Παναγιώτα,
κακαρίζει σαν την κότα
κι ανεβαίνει κατεβαίνει
και την πούτσα δεν χορταίνει.
Μπρε-μπρε-μπρε-το μπουρανί
και τσ’ Χαλατσαινας το μνί.
(Τύρναβος)

Δεν θαυμάζιτι κουρίτσια
πως γαμεί η ψουλή τη νύχτα
δίχους φως, δίχους λυχνάρι
δίχως τα κεριά αναμμένα;
Δυο πουδάρια σηκωμένα
κι άλλα δυο γονατισμένα
μια κοιλιά πάνω στην άλλη
έχουνι χαρά μεγάλη.
(Μυτιλήνη)

Δυο κυράδες κάθονταν
έξω από την πόρτα τους,
μια της άλλης έλεγε:
-Έχει ο άντρας σου χοντρή;
-Έχει και παράχ’ μωρή!
-Δεν μου την εδανείζεις;
-Καποιανής τη δάνεισα
και μου την αρρώστησε
κ’ είδαμεν και πάθαμεν
για να την γιατρέψουμε.
Δώκαμεν και γιατρικά
δώδεκα καλάθια αυγά
κ’ έξη οκάδες βούτυρο
όσο να την δούμε ορθή
σαν αγγούρι τρυφερό.
(Ήπειρος)
[www.e-steki.gr/]



Ίσως αρκετοί, δε γνωρίζουν, ότι ο μεγάλος Έλληνας ποιητής Γιώργος Σεφέρης, βραβευμένος με νόμπελ Λογοτεχνίας, είχε εκδώσει μια συλλογή με τίτλο "Εντεψίζικα" (=πρόστυχα), με τολμηρό περιεχόμενο, με το ψευδώνυμο Μαθιός Πασχάλης, γύρω στο 1940.

Από αυτή την ποιητική συλλογή είναι και τα ποιήματα που ακολουθούν:

<<Η κόρη είχε στο πράμα της πλήθος εφόδια
κ' ένα ταξίμετρο δεμένο με καλώδια·
σαν της είπα: "Τί θές;"
μ' αποκρίθη: "Δραχμές
ενενήντα, χωρίς τα διόδια.>>

<<Ζεστάθη το φουστάνι σου στ' όμορφο καλοκαίρι.
Βγάλ' το και δώσ' μου το λαγό για να χαρεί μαχαίρι.

- Σαν πύρωσα, σα φούντωσα, πέταξα το φουστάνι.
Πιάσ' το λαγό μου και θα δεις την κάμα πώς δαγκάνει.>>

<<Γυμνή 'σουν, σαν τα κύματα, πώς κάνου σα θυμώσου',
κ' ήταν λεπίδι η πλώρη μου πού 'κοψε τον ανθό σου.

- Βάλε ξανά την πλώρη σου στο θυμωμένο κύμα,
και σκαμπανέβαζέ τηνε, κ' εγώ φυσώ σου πρύμα.>>

<<Είδα στον ύπνο μου όνειρο, κι ας το ξηγά όποια θέλει,
μέσα σε φύκια κατσαρά πως κάρφωνα ένα χέλι.

- Τα φύκια αν ήταν κατσαρά και τ' όνειρο σου ατόφιο,
το χέλι σου που μού 'θεξες, τό 'βγαλες κ' ήταν ψόφιο.>>

<<Τα μούρα σου τα βυσσινιά διψώ να τα δαγκώσω·
κι ο κότσυφάς σου αν πειραχτεί, μαχαίρι θα του δώσω.

- Τα μούρα μου τα βυσσινιά, ποιός έχει εξιά θα πάρει,
κι ο κότσυφας μου είναι πουλί και θέλει κυνηγάρη.>>

Στο φως του λύχνου σ' έγδυσα, στο χάραμα είχες χύσει
και στο καταμεσήμερο κέρατα μού 'χες στήσει.
[www.greek-language.gr/]

Οι πέτρινοι γίγαντες, οι φρουροί του Οροπεδίου Λασιθίου

Του Γεωργίου Εμμ. Χατζάκη*

Το Οροπέδιο Λασιθίου, η γενέτειρα πατρίδα του Δία, υπήρξε πρωτοπόρα στην εκμετάλλευση και αξιοποίηση της αιολικής ενέργειας. Φαίνεται πως ο θεός Αίολος είχε ιδιαίτερη προτίμηση σε αυτούς εδώ τους τόπους, ίσως σε ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τον μεγάλο Θεό, ο οποίος τον είχε διορίσει ως ταμεία των ανέμων. 


Δεν εξηγείται αλλιώς ότι σε τόσο μικρή έκταση γης, είχαν αναπτυχθεί κατά τα προηγούμενα χρόνια, δυο τόσο σημαντικά συγκροτήματα εκμετάλλευσης της αιολικής ενέργειας. Το πρώτο συγκρότημα ανεμόμυλων υπήρχε στην βόρεια είσοδο του Οροπεδίου Λασιθίου και χρησίμευε για την άλεση των σιτηρών. 

Το συγκρότημα αυτό των αλευρόμυλων ήταν κτισμένο στην κορυφογραμμή των Λασιθιώτικων βουνών στη θέση Άμπελος και αποτελούσε το 1900 το μεγαλύτερο μυλοτόπι της Ελλάδας, ενώ σήμερα σώζονται τα ερείπια 24 από τους 27 ανεμόμυλους που υπήρχαν αρχικά.

Το δεύτερο συγκρότημα ανεμόμυλων υπήρχε μέσα στο κάμπο του Οροπεδίου Λασιθίου και ήταν αποκλειστικό δημιούργημα των κατοίκων του. Εδώ λοιπόν σε αυτό τον τόπο, που αναδείχθηκε ως τόπος ευρεσιτεχνίας, κατασκευάστηκε από ντόπιους κατοίκους ένας μεταλλικός ανεμόμυλος για αντλητικούς σκοπούς, ο οποίος αποτέλεσε τεχνικό βέλτιστο, γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη, εξαπλώθηκε ραγδαία αλλάζοντας κυριολεκτικά την όψη του κάμπου, δημιουργώντας ένα μοναδικό περιβάλλον σε ολόκληρη την ανθρωπότητα.

 

Εδώ θα πρέπει να αναφέρουμε ότι ακόμα πιο παλαιά υπήρχε και ένα τρίτο συγκρότημα στην ίδια περιοχή · από την θέση Άμπελος μέχρι το χωριό της Κεράς υπήρχαν 43 νερόμυλοι, οι οποίοι αποτελούσαν προς το τέλος του 19ου αιώνα το μεγαλύτερο οργανωμένο σύστημα νερόμυλων που υπήρξε στην Ελλάδα. Το σύστημα αυτό των νερόμυλων τροφοδοτούνταν από το νερό της πηγής ’’Φλέγα’’ και ενισχυόταν στη μέση της διαδρομής με μια ακόμη στέρνα με νερό. Ο πρώτος Νερόμυλος ήταν στην πηγή ’’Φλέγα’’ στις βόρειες πλαγιές των Λασιθιώτικων βουνών στην περιοχή της Αμπέλου, και ο τελευταίος βρισκόταν στο χωριό κάτω Κερά. 

Γενικά στην Κρήτη είχαμε σημαντικά συγκροτήματα ανεμόμυλων, αλλά και αρκετούς μεμονωμένους διάσπαρτα στα γύρω βουνά της Κρήτης. Το σημαντικότερο όμως συγκρότημα στην Κρήτη αλλά και σε όλη την υπόλοιπη Ελλάδα υπήρχε στην βόρεια είσοδο του Οροπεδίου Λασιθίου, στο σελί της Αμπέλου όπως αναφέραμε. Το συγκρότημα αυτό αποτελούνταν από 27 πετρόκτιστους ανεμόμυλους που ανήκουν στην κατηγορία των αξετροχάρηδων ή μονόπαντων ή μονόκαιρων, δηλαδή εκμεταλλεύονται ανέμους μιας μόνο κατεύθυνσης και ήταν προσανατολισμένοι προς τα βορειοδυτικά. Οι μύλοι αυτοί, πρωτοεμφανίστηκαν στην θέση ’’Ζάρωμα’’ δυτικά του χωριού Μέσα Ποτάμοι και λειτούργησαν μέχρι το 1867 οπότε και καταστράφηκαν από τους Τούρκους στην 10ήμερη μάχη του Λασιθίου τον Μάιο του 1867, κατόπιν μεταφέρθηκαν αιώνα στο Ασφεντάμι Λασιθίου στα τέλη του 19ου και αργότερα στο σελί της Αμπέλου. Η χρήση τους ήταν για την άλεση των σιτηρών των γύρω περιοχών. 

Θαυμάσιο τοπίο με εξαιρετική θέα, οι ανεμόμυλοι είναι άρρηκτα δεμένοι με το φυσικό τοπίο, το σχήμα τους έχει υπαγορευτεί από το σκοπό και τον τρόπο λειτουργίας τους, είναι στην κλίμακα του περιβάλλοντος και κυριαρχεί η λιτότητα και η χρηστικότητα.Οι επιβλητικοί αυτοί αλευρόμυλοι φαίνονται από πολύ μακριά, σχεδόν από την θάλασσα και όσο πλησιάζομαι, νιώθουμε την δύναμη και το μεγαλείο που κουβαλούν πάνω τους, καθώς ορθώνουν το ανάστημα τους, στέκοντας αγέρωχοι στην είσοδο του Οροπεδίου Λασιθίου, σαν ακούραστοι φρουροί έτοιμοι να προστατέψουν τον τόπο από τους εχθρούς.Παρόλο που η δημιουργία των ανεμόμυλων δεν εξυπηρετούσε αισθητικούς αλλά λειτουργικούς μόνο σκοπούς, πρέπει να σταθούμε στο τελικό αισθητικό αποτέλεσμα, που προέκυψε από την σοφή χρήση των υλικών της φύσης, χωρίς την παραμικρή υπερβολή στον όλο τρόπο κατασκευής τους.

Λειτουργία

Ο κινητικός μηχανισμός, αποτελούμενος από το αξόνι τον κούδουνα, τις αντένες, τα ξάρτια, τα πανιά, η αρματωσιά δηλαδή του μύλου, είτε σε πλήρη ανάπτυξη τα πανιά ’’αρτιμόνιο’’ είτε σε ’’ντριτσαλόρι’’, πάνω στις μπροστινέλες, στις πισινέλες και στη μεσανέλα, έπρεπε να τεθεί σε λειτουργία για να αρχίσει το άλεσμα και ο μυλωνάς ετοίμαζε καρτερικά, το ζέψιμο του μύλου. Το αξόνι, η ρόδα, η ανέμη και το βασιλικό σίδερο, είχαν την αποστολή να μεταφέρουν την περιστροφική κίνηση της φτερωτής στον αλεστικό μηχανισμό. Οι μυλόπετρες, η παναριά και η καταριά, με την χελιδόνα και την στρούμπα, είχαν την σημαντικότερη λειτουργία, που ήταν το άλεσμα του καρπού για την παραγωγή του αλευριού. Η κατάσταση, το φάγωμα, το αλφάδιασμα, η ταχύτητα περιστροφής, το υλικό κατασκευής τους και άλλες λεπτομέρειες καθόριζαν την ποιότητα του παραγόμενου αλευριού. Η τροφοδοσία του καρπού γινόταν από την κοφινίδα και τον ταϊστή, το ξυπνητήρι και τον τραγουδιστή. Τέλος το σύστημα με τα καδέρνα, τα κλειδιά, τις φάρκες και την αλευροκασέλα είχε σκοπό την συγκράτηση και την συγκέντρωση του αλευριού.

Η διαδικασία παραγωγής αλευριού είχε πανηγυρικό χαρακτήρα, καθώς η κίνηση, η ροή, η περιστροφή και γενικά ο οργασμός που υπήρχε κατά το άλεσμα έδιδε άλλο αέρα, αέρα χαράς, γιορτής, ευτυχίας. Κατά την τελετουργία του αλέσματος, ξεχνούσες έγνοιες, προβλήματα στεναχώριες Κόποι μιας ολόκληρης χρονιάς που άρχιζε με την διαδικασία της σποράς των σιτηρών, συνεχιζόταν με τον θερισμό και το αλώνισμα για το διαχωρισμό των σπόρων, μέχρι την άλεση τους για την παραγωγή του αλευριού, τώρα ανταμείβονται.

Ο μυλωνάς ήταν η ψυχή και το κεντρικό πρόσωπο του μύλου, η ζωή του κυλούσε μέσα σε ένα συνεχές βουητό από τον ήχο που έκαναν οι μυλόπετρες και τα υπόλοιπα κινητά μέρη του ανεμόμυλου, και ο οποίος με τις υπερβολές και τα ψέματα, διατηρούσε το κέφι στα ύψη. Δεν είναι τυχαία η φράση που έχει μείνει ’’λόγια του μύλου’’ που υποδηλώνει λόγια που στερούνται σοβαρότητας. Οι μυλωνάδες ήταν συνήθως καλόκαρδοι, αγαθοί και γελαστοί, αλλά καμιά φορά έκαναν και τις ζαβολιές τους κυρίως στο ζύγι, ενώ είχαν και την φήμη των γυναικάδων μιας και είχαν ιδιαίτερη προτίμηση στο ωραίο φύλο. Ο μυλωνάς είναι το πιο τραγουδισμένο επάγγελμα, ενώ αμέτρητες είναι και οι παροιμίες για τον μυλωνά και τον μύλο του: “Χωριατοπούλες στο άλεσμα στο μύλο καρτερούνε και με το γέρο μυλωνά μονάχες ξενυχτούνε”, “μην κάνεις φίλο μυλωνά ψαρά και μακελάρη γιατί άκουσε τη γνώμη μου είναι και οι τρεις γάιδαροι”, “από μυλωνάς δεσπότης”, “φτηνός στ’ αλεύρι ακριβός στα πίτουρα”, “μπάτε σκύλοι αλέστε και αλεστικά μη δίδεται”, “αν είσαι και παπάς με την αράδα σου θα πας”, η τελευταία μάλιστα τονίζει την σημασία της προτεραιότητας που υπήρχε κατά την διάρκεια του αλέσματος η οποία τηρούνταν με ευλάβεια. Ωστόσο, πολλά αλλά χιλιοτραγουδισμένα έχουν στο ενεργηητικό τους οι μυλωνάδες. Οι καλύτεροι παραμυθάδες βγήκαν κάτω από τις φτερωτές, τα ωραιότερα δημιουργήματα του καημού και του πόθου συντέθηκαν δίπλα στις μυλόπετρες, φαίνεται πως η κατόπετρα δεχόταν τις ερωτικές τριβές της ανώπετρας, για να παραχθεί εκτός από το αλεύρι και η καλλιτεχνική φύση καθώς και η φαντασία των ανθρώπων. Εκεί μέσα στην νύχτα στην απομόνωση, στην μουσική της φτερωτής, των ρυθμικών χτύπων του μύλου, στην μοσχοβολιά του αλέσματος και γενικά το όλο περιβάλλον, είναι τέτοιο, ώστε όλοι όσοι το περιστοιχίζουν παρασέρνονται σε ένα επίπεδο καλλιτεχνικής δημιουργίας και αρμονικής σύμπραξης.

Ο μυλωνάς μετατρέπεται σε Άδωνη, σε Απόλλωνα, ακόμα και σε Αίσωπο σε Λουκιανό ή σε Ορφέα, “τα ξέρει όλα και ένα παραπάνω” λέει σκωπτικά το περιβάλλον του. Οι ατέλειωτες ώρες της αναμονής κάτω από τους μονότονους κτύπους της φτερωτής, πρέπει να γεμίσουν με λέξεις κάτι που κάνουν τον μυλωνά εξαιρετικά ευφράδη, στα όρια της φλυαρίας, γίνεται άριστος αφηγητής, επιδέξιος πληροφοριοδότης, περιζήτητος και μεθοδικός παραμυθάς.

Όταν ο μύλος αργεί λόγω άπνοιας ή λόγω έλλειψης αλεστικών, ο μυλωνάς δεν απομακρύνεται από τον χώρο του αφού αποτελεί για αυτόν, όχι απλό επαγγελματικό χώρο, αλλά οικοδόμημα της κυριαρχικής του έκφρασης, κάτι σαν ανάκτορο, κάστρο, πύργο, όπου εδώ θα συναντηθούν ο αργόσχολος, ο πολυάσχολος, ο αδιάφορος, ο σχολαστικός, ο περίεργος, ο φλύαρος, να τον συμβουλευτούν, να ενημερωθούν, να αντλήσουν από αυτόν όλα όσα τους ενδιαφέρουν.Από το άλεσμα ο μυλωνάς θα κρατήσει το 10% για τα δικαιώματα των αλεστικών, το λεγόμενο “αξάι” που αντιστοιχούσε σε μια οκά, περίπου 1.282 γραμμάρια και για να ειδοποιηθούν οι ενδιαφερόμενοι και να προσέλθουν για το άλεσμα, πριν ανοίξουν όλα τα πανιά και μπει ο μύλος σε λειτουργία, συνήθιζαν να ξεδιπλώνουν το ένα πανί, να αντικρίζεται από μακριά σαν ειδοποιητήριο.

O αλευρόμυλος θεωρείται το πιο σύνθετο δείγμα μηχανισμού ευρείας χρήσης της προβιομηχανικής περιόδου, καθώς ο πολύπλοκος μηχανισμός του ήταν χειροποίητος και συναρμολογούμενος από 550 περίπου κομμάτια κατεργασμένου ξύλου.

Αναστήλωση

Παρόλο αυτά οι ανεμόμυλοι εξακολουθούν ακόμα και τώρα να προσφέρουν την ομορφιά τους, ειδικά αν εμείς προσπαθήσουμε να ξεδιπλώσουμε ένα μέρος από την ιστορία τους και να αφουγκραστούμε τον αμυδρό απόηχο των αναμνήσεων που συνδέονται μαζί τους. Οι ανεμόμυλοι έχουν φωνή και δύναμη, διαθέτουν φτερά και φρονιμάδα, μεγαλοπρέπεια και αντοχή, βλέπουν συγχρόνως μπρός, πίσω και πλάγια, μιλούν την γλώσσα του θεού, μέσα από τις χορδές των αντενών του ακούγεται η απόκοσμη μουσική του σύμπαντος, για όσους έχουν αφτιά να την ακούσουν. Μην ξεχνάμε ότι οι ανεμόμυλοι αποτελούν πραγματικούς θησαυρούς της μνήμης των λαών, αναπόσπαστο τμήμα της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς και μαρτυρούν την δημιουργικότητα των ανθρώπων και τις προσπάθειες τους κατά την διάρκεια των περασμένων χρόνων. 

Πρέπει λοιπόν σε ένδειξη τιμής προς τους προγόνους μας, να ξαναφτιάξουμε αυτό το αιολικό πάρκο των αλευρόμυλων, τιμώντας την μνήμη τους στα φτερά των ανέμων που πνέουν στο νησί μας, αποτελώντας έτσι την θρυαλλίδα για την αναστήλωση όλων αυτών των ανεμόμυλων, αφού αποτελεί μια παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά που πρέπει να αφήσουμε και στις επόμενες γενιές.

* Ο Γιώργος Χατζάκης είναι μηχανολόγος - μηχανικός

Ο νάρθηκας του Προμηθέα

Ο φιλάνθρωπος τιτάνας Προμηθέας, τιμωρήθηκε σκληρά από τον Δία, επειδή έκλεψε τη φωτιά των θεών και την έδωσε στους ανθρώπους, μεταφέροντάς την μέσα σε νάρθηκα .

Στην τρέχουσα γλώσσα η λέξη «νάρθηκας» μας φέρνει στο μυαλό δύο πράγματα: τον νάρθηκα της εκκλησίας και τον ιατρικό νάρθηκα. Το πρώτο είναι χώρος, μέρος του χριστιανικού ναού, το δεύτερο είναι κατασκευή, σήμερα, από διάφορα υλικά, που κρατά ακινητοποιημένο ένα μέλος του ανθρώπινου σώματος με πρόβλημα π.χ. ένα σπασμένο χέρι.

Τι να ήταν, όμως, ο νάρθηκας του Προμηθέα;

Η φυτολογία μας διδάσκει ότι υπάρχει ένα φυτό που ονομάζεται «νάρθηξ ο κοινός» ή επί το λατινικότερο narthex communis. Το κλαδάκι του, που έχει σωληνοειδή μορφή,  έχει ένα, σχετικά ελαφρύ, ξυλώδες περίβλημα και το κέντρο του υπάρχει μια μαλακή ουσία που στη φυτολογία αποκαλείται «εντεριώνη». Όταν η εντεριώνη είναι ξερή, διατηρεί τη φωτιά, χωρίς φλόγα, σαν ένα βραδύκαυστο φυτίλι και χωρίς να καίει το εξωτερικό ξυλώδες περίβλημα.

Οι άνθρωποι της υπαίθρου, για αιώνες και χιλιετίες ίσως, στους τόπους όπου ευδοκιμούσε το φυτό νάρθηκας, μετέφεραν φωτιά για τις διάφορες ανάγκες τους, σε μεγάλες αποστάσεις, για μικρές ή μεγαλύτερες χρονικές περιόδους και με αρκετή ασφάλεια, με τη βοήθεια του νάρθηκα.

Σε ένα τέτοιο λοιπόν νάρθηκα ο αθάνατος τιτάνας Προμηθέας έκρυψε τη φωτιά και την μετέφερε στους ανθρώπους προκαλώντας έτσι τη οργή του Δία που διέταξε να τον αλυσοδέσουν στον Καύκασο, για πάρα πολλά χρόνια όπου κάθε μέρα ερχόταν ένας αετός και του έτρωγε το συκώτι, το οποίο αναγεννιόνταν μέχρι την επομένη. Τέλος στο μαρτύριό του έδωσε ο Ηρακλής που τόξευσε τον αετό και ελευθέρωσε τον Προμηθέα.

Οι άλλοι δύο νάρθηκες, παράγονται από το όνομα του φυτού νάρθηκα.

Ο εκκλησιαστικός νάρθηκας, δημιουργήθηκε από τη χρήση του φυτού στις ιεροτελεστίες του Διονύσου όπου οι πιστοί κρατούσαν τον θύρσο που ήταν κατασκευασμένος από νάρθηκα, από εκεί πέρασε σε κάποιες τελετουργίες της χριστιανικής θρησκείας που ήταν συνυφασμένες με τον συγκεκριμένο χώρο του ναού και συνεκδοχικά ονομάστηκε έτσι ο ίδιος ο χώρος.

Ο ιατρικός όρος νάρθηκας, δημιουργήθηκε επειδή, από την αρχαιότητα, οι άνθρωποι περιέδεναν και ακινητοποιούσαν σπασμένα ανθρώπινα μέλη, μετά την ανάταξή τους, με τη βοήθεια παράλληλων στελεχών νάρθηκα (και επιδέσμων) επειδή ήταν ελαφρύς και εύκαμπτος. Έτσι συνεκδοχικά από το υλικό κατασκευής, πήρε το όνομά της ολόκληρη η κατασκευή, δηλ. ο (ιατρικός) νάρθηκας.

ΔΣ: Διόδωρος Σικελιώτης, Βιβλιοθήκη Ιστορική, Εκδόσεις Κάκτος