Αναζήτηση

Κυριακή 14 Αυγούστου 2011

Παγκόσμιο πραξικόπημα

του Δημήτρη Κωνσταντακόπουλου

H απόφαση του οίκου Standard and Poors’s να υποβαθμίσει την πιστοληπτική ικανότητα των ΗΠΑ συνιστά τομή στην ιστορία του καπιταλισμού, ολοκληρώνει και αποκαλύπτει ένα κυοφορούμενο από δεκαετιών “πραξικόπημα” στην ιστορία της δυτικής δημοκρατίας, αλλά και αποτελεί μείζονα, πρώτη ρωγμή στη παγκόσμια ηγεμονία της Βόρειας Αμερικής.

Η Αυτοκρατορία αντεπιτίθεται

Από την εποχή που ο Οίκος των Ρότσιλντ χρηματοδότησε μαζικά την προσπάθεια της Βρετανίας να νικήσει τον Ναπολέοντα, “τελευταίο Ιακωβίνο” και φορέα του (παραμορφωμένου έστω) δημοκρατικού πνεύματος της Μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης, ο ανταγωνισμός Δήμου και Χρήματος υπήρξε διαρκής σταθερά της ευρωπαϊκής-δυτικής ιστορίας. Για τους άρχοντες του χρήματος, η ιδέα της δημοκρατίας δεν υπήρξε συχνά τίποτα άλλο από μια αναρχική βασικά ιδέα, που θα επιθυμούσαν να αποτελέσει παρένθεση στην ιστορία. Μετά όμως τη νίκη των ευρωπαϊκών λαών επί του Χίτλερ και του φασισμού, to 1945 και με επικρεμάμενη επί του καπιταλισμού την απειλή του κομμουνισμού, φάνηκε ότι είχαν πια σταθεροποιηθεί οι δημοκρατικές και κοινωνικές κατακτήσεις τουλάχιστον των Ευρωπαίων, όπως είχε ανοίξει και ο δρόμος για την, τυπική τουλάχιστο, ανεξαρτησία των αποικιοκρατούμενων λαών.

Ουδέν αναληθέστερον, αποδεικνύει τώρα η μαζική επίθεση της “Αυτοκρατορίας του Χρήματος”. Μετά από σαράντα χρόνια επέλασης του νεοφιλελευθερισμού στην καπιταλιστική περιφέρεια, μετά την κατάρρευση του “σοσιαλισμού”, προ είκοσι ετών, ήρθε τώρα η ώρα των λαών και των κρατών της Δυτικής Ευρώπης και των ΗΠΑ, μετά από διαδοχικές “απελευθερώσεις” αγορών, ισοτιμιών, ροών κεφαλαίου και εμπορευμάτων, αποφορολόγησης του κεφαλαίου που μετήλλαξαν σταδιακά τον καπιταλισμό σε νέα φεουδαρχία του χρήματος, οργάνωσαν τη μετανάστευση της παραγωγής εκτός Ευρώπης και αντικατέστησαν την ευρωπαϊκή οικονομία με μια μηχανή παραγωγή χρέους. Τώρα, το χρήμα ετοιμάζεται τώρα να κάνει “ταμείο”, ολοκληρώνοντας την οικονομική και πολιτική κυριαρχία του επί των κρατών που εξασθένησαν.

Δεν κυβερνά άλλωστε πια το Κογκρέσσο και ο Πρόεδρος στις ΗΠΑ, κυβερνούν και το δείχνουν, οι οίκοι αξιολόγησης, η Goldman Sachs, η JPMorgan, η Merill Lynch. ‘Η, αν δεν κυβερνούν πλήρως ακόμα, θέτουν το πλαίσιο στο οποίο επιτρέπεται η διακυβέρνηση. Τρεις ιδιωτικές εταιρείες, οι οίκοι αξιολόγησης, καθορίζουν μονομερώς τις συνθήκες και τα επιτόκια δανεισμού, και το επίπεδο κερδών των τραπεζών και τις επιβάλλουν ακόμα και στο ισχυρότερο κράτος του κόσμου! ‘Ερχεται το κράτος και τους λέει, ως ανήμπορος συνταξιούχος του ΙΚΑ περίπου, μα κάνατε λάθος δύο τρισεκατομμύρια στους υπολογισμούς σας κι αυτοί, του απαντούν χωρίς αιδώ, κάναμε, είναι αλήθεια, αλλά διατηρούμε το συμπέρασμά μας και σας υποβαθμίζουμε! Την ίδια στιγμή, οι τράπεζες επιτίθενται στην Ιταλία ή την Ισπανία, απαιτώντας από την ΕΕ αυξημένα επιτόκια δανεισμού και από την ΕΚΤ να τους αγοράσει τα ομόλογα στην τιμή που θέλουν. Κι αυτή το κάνει, τα χρεώνει δηλαδή στους Ευρωπαίους φορολογούμενους, μήπως και πέσει λϊγο η κερδοφορία των τραπεζών! Ενώ τρεις από τις μικρότερες χώρες της ΕΕ έχουν μπει σε καθεστώς αποικιακής διοίκησης και λεηλασίας προ πτωχεύσεως, από την περίφημη τρόικα, συλλογικό εκφραστή του διεθνούς χρηματιστικού κεφαλαίου (και της Γερμανίας και ΕΕ), με τη συνδρομή των τοπικών Κουίσλινγκ.

Χρηματοπιστωτικός ολοκληρωτισμός

Τον 19ο αιώνα είχαμε στην Ελλάδα αγγλικό, γαλλικό και ρωσικό κόμμα, τουλάχιστον όμως ξέραμε τι είχαμε. Τώρα, στην Ευρώπη, πλησιάζουμε ή είμαστε στο σημείο που νομίζουμε ότι διαλέγουμε μεταξύ Σοσιαλιστών και Δεξιάς, και διαλέγουμε στην πραγματικότητα μεταξύ εκλεκτών των Ρότσιλντ, των Ροκφέλλερ ή του Νετανιάχου, χωρίς μάλιστα να το ξέρουμε.

Οι δέκα μεγαλύτεροι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί παγκοσμίως μπορούν να κινητοποιήσουν κεφάλαια ίσα προς το παγκόσμιο χρέος. Αν το κινητοποιήσιμο κεφάλαιο θεωρηθεί μέτρο οικονομικής ισχύος και το χρέος μέτρο οικονομικής αδυναμίας, τότε η Αυτοκρατορία του Χρήματος έχει περισσότερη οικονομική ισχύ από όλα τα κράτη του κόσμου. Εκτός, αν αποφασίσουν να τη θέσουν υπό τον έλεγχό τους, κάτι που ίσως ακόμα σήμερα μπορούν, δεν θα μπορούν όμως να κάνουν αύριο. Το παιχνίδι δεν είναι ακόμα τελειωμένο, αλλά πλησιάζει όλο και πιο πολύ στην αποφασιστική, τελική του φάση.

Μόνο θέτοντας υπό εθνικό-περιφερειακό, κρατικό, κοινωνικό έλεγχο τη χρηματοδότηση της παγκόσμιας οικονομίας, απαγορεύοντας τα χρηματοπιστωτικά παράγωγα και μόνο επιστρέφοντας στο καθεστώς ρύθμισης και λελογισμένου προστατευτισμού, που χαρακτήριζαν π.χ. τον μεταπολεμικό καπιταλισμό, είναι δυνατό να αντιστραφεί η σημερινή καταστροφική πορεία. Θα πρέπει όμως, για να συμβεί αυτό, μια σειρά λαϊκών εξεγέρσεων, που μπορεί όντως, για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, να προκαλέσει η παρούσα κρίση, να αντικαταστήσει την πολιτική τάξη των Ομπάμα, Σαρκοζί, Παπανδρέου, Μπαρόζο και δεν συμμαζεύεται, τάξη υπαλλήλων τρίτης κατηγορίας των τραπεζιτών, επιπλέον διεφθαρμένων και απολύτως εκβιάσιμων στην πλειοψηφία τους, με νέους Ντε Γκωλ, Ρούζβελτ, Τσώρτσιλ, αν όχι Ροβεσπιέρους. Κάθε νέο επεισόδιο της μεγάλης οικονομικής κρίσης που άρχισε το 2008, επιβεβαιώνει ότι δεν υπάρχει άλλος δρόμος για τη σωτηρία του πολιτισμού.

Από τη Σισάχθεια στην “αντι-Σεισάχθεια”: η δικτατορία των αγορών

Στην Αρχαία Αθήνα, η διαγραφή των αξιώσεων των πλουσίων από τους φτωχούς, του χρέους δηλαδή, η Σεισάχθεια του Σόλωνα, έβαλε τις βάσεις της Δημοκρατίας, της οποίας ο μεγάλος θεωρητικός, σοφιστής Πρωταγόρας συμπύκνωσε το μήνυμα στο αξίωμά του “Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος”.

Σήμερα, οι λεγόμενες “αγορές” πραγματοποιούν την αντι-Σεισάχθεια και την αντι-Δημοκρατία με σύνθημα “Πάντων ανθρώπων μέτρον χρήμα”. Χρησιμοποιούν το όπλο του χρέους, στη δημιουργία του οποίου συνέβαλαν με τις οικονομικές πολιτικές και τις θεσμικές αντιμεταρρυθμίσεις σαράντα χρόνων, για να υπαγορεύσουν μια οικονομική πολιτική που θέτει ως πρώτη προτεραιότητα την υψηλή κερδοφορία των τραπεζών και των κατόχων χρήματος, ανεξαρτήτως λοιπόν συνεπειών, όπως της παγκόσμιας ύφεσης, πιθανώς χειρότερης από αυτή του 1929-31, στην οποία ωθούν. Και διαμορφώνουν σταδιακά τις συνθήκες κατάργησης της Δημοκρατίας, ή όσης έχει απομείνει, που είναι ο πολιτικός όρος χωρίς τον οποίο δύσκολα φαντάζεται κανείς την πλήρη κατεδάφιση του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους, τη μαζική φτωχοποίηση του ευρωπαϊκού πληθυσμού, την εξίσωση προς τα κάτω του πρώτου με τον τρίτο κόσμο. ‘Hδη, μια κλωστή έχει απομείνει να κρατάει τη τυπική δημοκρατία πάνω από το νερό σε Ελλάδα, Πορτογαλλία και Ιρλανδία, τα κοινοβούλια των οποίων βρίσκονται προ του διαρκούς διλήμματος είτε να προσυπογράφουν την καταστροφή των χωρών τους, είτε να κάνουν πόλεμο κατά του διεθνούς συστήματος.

Ολόκληρο το σύστημα του παγκόσμιου νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, αλλά και η Ευρώπη του Μάαστριχτ, έξοχο υπόδειγμα και δοκιμαστήριο των παγκόσμιων τάσεων, στηρίζονται σε αυτό ακριβώς το αξίωμα: μπορείτε να κάνετε ότι θέλετε εκτός από ένα, να πληθωρίσετε το χρήμα, να θέσετε σε κίνδυνο την αξία και την απόδοση του χρήματος. Στη συνθήκη του Μάαστριχτ αυτό μεταφράστηκε στη σιδηρά αντιπληθωριστική εντολή προς την ΕΚΤ, στον όρο του no bailout και στην αναγόρευση του “ελεύθερου και ανόθευτου ανταγωνισμού” σε ακρογωνιαίο λίθο, θεμελιώδη συντακτική αρχή του ευρωπαϊκού οικοδομήματος.

Μια φεουδαρχία του χρήματος

Δεν υπήρξε άλλο κοινωνικό σύστημα στην ιστορία της ανθρωπότητας που να προκάλεσε το ίδιο μεγαλύτερη αμφισβήτηση του εαυτού του από τον καπιταλισμό. Ωστόσο θριάμβευσε και σταθεροποιήθηκε γιατί συνέπεσε με μια τεράστια ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, της επιστήμης και της τεχνολογίας. ¨Εστω κι αν σηκώνει μεγάλη συζήτηση το τίμημα και η αξία αυτής της ανάπτυξης της παραγωγής και το είδος των προϊόντων της, όλο και περισσότερο βλαπτικών (π.χ. όπλα ή μεταλλαγμένα). Με τη μεγάλη όμως Αντεπανάσταση του Χρήματος, το Κράτος των Ραντιέρηδων, κατά την έκφραση του Κρούγκμαν, ο καπιταλισμός μεταλλάσσεται σε καθαρά καταστροφικό σύστημα, αποσυνδεόμενος τελικά από την παραγωγή, έστω και επιβλαβών προϊόντων και κερδίζοντας από τη δημιουργία και καταστροφή φουσκών, περιλαμβανομένης πλέον και της φούσκας του δημόσιου χρέους. Μεταβλήθηκε δηλαδή σε καρκίνο. Προχθές ανακοινώθηκαν νέα στοιχεία για την οικονομία των ΗΠΑ. Είναι όλα χάλια. Εκτός από ένα: την κερδοφορία! Ποια είναι η οικονομική λογική πίσω από την αύξηση της κερδοφορίας σε μια χώρα που πηγαίνει κατά διαβόλου σε όλους τους άλλους οικονομικούς δείκτες;

Η κερδοσκοπία δεν είναι κερδοσκοπία, κατέληξε κεντρική λειτουργία του συστήματος. Το ποσοστό κερδοφορίας των τραπεζών καθορίζεται από την αδιαφανή και ανεξέλεγκτη αγορά χρηματοπιστωτικών παραγώγων και άλλες μορφές κερδοσκοπίας στα νομίσματα, τις πρώτες ύλες κλπ. Και όχι μόνο. Με τα παράγωγα, οι τράπεζες βρήκαν έναν τρόπο να κερδίζουν σε κάθε περίπτωση! Ενώ με την πολιτική επιρροή που απέκτησαν σε κράτη και κυβερνήσεις, τα υποχρεώνουν να τους καλύπτουν τις ζημιές, περιλαμβανομένου και του κόστους των απατών όπως έγινε με τα ενυπόθηκα δάνεια το 2008. Σε αντίθεση με τον κλασικό καπιταλισμό, που είχε, τουλάχιστο, ως ασφαλιστική δικλείδα, την πολύ οδυνηρή και καταστροφική μέθοδο της χρεωκοπίας και της δι¨αυτής καταστροφής κεφαλαίου, στο σημερινό καθεστώς έχει απαγορευθεί η χρεωκοπία των τραπεζών, αν και συζητείται η χρεωκοπία κρατών.

Αντιμέτωποι με τέτοιες προκλήσεις, οι Ευρωπαίοι πολιτικοί συμπεριφέρονται όπως τον Αύγουστο του 1914 και του 1939. Παίζουν εγωϊστικά παιχνίδια στο εσωτερικό της ΕΕ, αντί να οργανώσουν τον κοινό αγώνα της Ευρώπης εναντίον της Αυτοκρατορίας. Συμμαχούν με τις αγορές, όπως ο Φάουστ, σε προγράμματα δολοφονίας χωρών, όπως της Ελλάδας. Και αντιμετωπίζουν με διάθεση κατευνασμού τον σύγχρονο χρηματοπιστωτικό ολοκληρωτισμό, του οποίου άλλωστε συνήθως δεν είναι παρά ποταποί υπηρέτες, όπως κάποτε αντιμετώπισαν, οι Τσάμπερλαιν, Νταλαντιέ και Στάλιν τον Αδόλφο Χίτλερ. Μόνο μια πολύ ευρεία, καθολική εξέγερση των ευρωπαϊκών λαών, στο μέτρο που συνειδητοποιούν το διακύβευμα, μπορεί να σταματήσει αυτόν τον μεταμοντέρνο φασισμό. Είναι τόσο μεγάλη η επίθεση κατά των Ευρωπαίων, που δέχθηκαν και, ακόμα περισσότερο, θα δεχθούν, που δημιουργούνται ίσως, για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, οι προϋποθέσεις μιας τέτοιας εξέλιξης.

Δευτέρα 18 Ιουλίου 2011

Μην γιορτάζετε ακόμα



Φεύγω για το πλοίο. Μερικές μέρες στις Κυκλάδες, στον πιο ευλογημένο τόπο του πλανήτη για Ιούλιο μήνα. Σκέτη θάλασσα και πέτρα. Και αέρας για να πλένει στεγνά το από μέσα. Χωρίς παράπονα. Αν γκρινιάζεις για τον αέρα να μην πηγαίνεις στις Κυκλάδες, υπάρχουν κι άλλες τρύπες να σε χωρέσουν. Τέτοιες μέρες πέρυσι, έλεγα -όπως και πολλοί άλλοι- πως δεν υπάρχει οικονομικό πρόβλημα, μόνο πολιτικό. Το να κόβεις την μπουκιά στην μέση για να φάνε δύο αντί για ένας, είναι πολιτική απόφαση, δεν έχει να κάνει ούτε με επάρκειες ούτε με οικονομικούς δείκτες, αυτοί έπονται. Η Ευρώπη δίχως πολιτικούς με άντερα που θα κάνουν το restart σε μία ήπειρο που κακοφόρμισαν όλες οι φιλοσοφικές της καταβολές και οι περισσότερες ανθρωπιστικές εφεδρείες της, είναι καταδικασμένη να γίνει η γαλέρα του επόμενου αιώνα. Ορισμένοι είναι λίγοι και μοιραίοι, άλλοι πουλημένοι -πολιτικοί που παίζουν και cds- και κάποιοι ελάχιστοι, άδολα ευρωπαϊστές που θέλουν να αφήσουν πίσω τους ανθρώπους και όχι ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς πάνω σε κλάματα και απόγνωση. Για τους αριστερούς της πλήρους ανατροπής δεν μιλάω, βλέπουν το παιχνίδι από την εξέδρα.

Από κοντά και όσοι σιτίζονται από το pay roll της “νέας εποχής”, δημοσιογράφοι και παντός είδους αναλυτές, με επιθετικό θράσος και την ρομφαία του ρεαλισμού μοιάζουν με ποντίκια που εκλιπαρούν για μία θέση στο καταφύγιο μετά την καταστροφή. Πιστεύουν πως είναι η ώρα τους να τελειώνουν με τους εχθρούς τους και εμπιστεύονται τα ρέστα τους στους διαφαινόμενους -κατ' αυτούς- νικητές που θα τους ανταμείψουν όταν η Οικονομία ξεμπερδέψει με τα παράσιτα, τους ατάλαντους και τους τεμπέληδες που ταμπουρωμένοι εδώ και χρόνια πίσω από κάτι “τελειωμένες” έννοιες όπως “εργασιακά δικαιώματα”, “συνδικαλισμός”, “μέριμνα” ,“προστασία του αδύνατου”, ρουφάνε σαν βδέλλες τον πλούτο, την παραγωγικότητα και το ταλέντο αυτής της χώρας. Σιγά μην σκίσετε καμιά κιλότα...

Το δυστύχημα είναι ότι πραγματικά μοιάζει πως ήρθε η ώρα τους να τα καταφέρουν. Είναι πολύ κοντά. Γι΄ αυτό και δεν κρύβονται. Τα δίνουν όλα σε ένα απίστευτο ντεμαράζ. Έχουν ανοιχτεί πολύ. Οι πιθανότητες είναι με το μέρος τους, αλλά όχι όλες. Δεν υπερηφανεύομαι για το ανάπηρο ένστικτό μου, δεν ξέρω αν είναι πολιτική πρόβλεψη ή ευσεβής πόθος, αλλά κάτι μου λέει πως η νίκη τους δεν θα είναι τόσο περιφανής όσο έχουν αρχίσει ήδη να γιορτάζουν. Και την ώρα που θα πετάγονται οι φελλοί από τις σαμπάνιες, μπορεί να τους φτάσουνε και τα μαντάτα πως κάπου βρέθηκαν πολιτικοί με αρχίδια...

Σάββατο 16 Ιουλίου 2011

ΤΟ «ΤΣΙΡΚΟ» ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΚΟΡΥΦΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΕΜΠΤΗ!



euro-sky«ΗΜΙΜΕΤΡΑ» ΚΑΙ «ΑΣΠΙΡΙΝΕΣ» ΣΤΟ ΑΤΑΦΟ ΛΕΙΨΑΝΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ!

Η ΕΥΡΩΖΩΝΗ ΟΛΟΤΑΧΩΣ ΣΕ ΔΙΑΛΥΤΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ!
Μετά από χίλια δύο πισωγυρίσματα, ταλαντεύσεις και δώσε-πάρε, ο Πρόεδρος-ανδρείκελο της ΕΕ, Χ.Β. Ρομπέι πήρε την απόφαση να συγκληθεί την ερχόμενη Πέμπτη (21/7) η Σύνοδος Κορυφής της Ευρωζώνης, με θέματα τη χρηματοοικονομική σταθερότητα της ευρωζώνης συνολικά και το νέο πρόγραμμα «στήριξης» της Ελλάδας.
Πολιτικοί παρατηρητές τόνιζαν ότι η Σύνοδος Κορυφής της ΕΕ συγκαλείται αλλά είναι πολύ αμφίβολο αν οι ηγέτες της ΕΕ και ιδιαίτερα του Γερμανο-γαλλικού άξονα, έχουν καταλήξει στα συγκεκριμένα μέτρα που πρέπει να ληφθούν, ενώ θεωρούν, σχεδόν, βέβαιο ότι τα μέτρα αυτά, αν και εφόσον βρίσκονται στην τελική φάση επεξεργασία τους, δεν πρόκειται σε καμία περίπτωση να αντιμετωπίσουν την κρίση.
Αντίθετα, οι ίδιοι παρατηρητές τόνιζαν ότι, ίσως, η κρίση, μετά την τυχόν ανακοίνωση των μέτρων, όχι μόνο μπορεί να αναζωπυρωθεί αλλά και να γνωρίσει νέα όξυνση!
Τα ρεπορτάζ των ευρωπαϊκών μέσων σε σχέση με τα μέτρα, που, ίσως, κατ’ αχήν αποφασισθούν στη Σύνοδο, κάνουν λόγο είτε για μια μετακύλιση και επιμήκυνση του χρέους, είτε για επαναγορά ομολόγων είτε για μείωση των επιτοκίων είτε για ένα συνδυασμό μερικών ή και του συνόλου αυτών των εκδοχών, μαζί με δεκάδες άλλες παρεμφερείς!
Το πρώτο πρόβλημα, βεβαίως, είναι ποιος ή ποιοι θα «πληρώσουν» γι’ αυτά τα ημίμετρα, αφού επ’ αυτού υπάρχουν σφοδρές αντιδράσεις και ανταγωνισμοί από τράπεζες, κράτη και διάφορες πλευρές εντός των κρατών.
Το δεύτερο είναι ότι κανένα απ’ αυτά τα μέτρα ή οι συνδυασμοί τους, δεν δίνουν απάντηση στην ελληνική κρίση, εξαιτίας του μεγέθους του χρέους και των άλλων προβλημάτων και γι’ αυτό δεν μπορεί να ανακόψουν, ίσως ούτε προσωρινά, την επέλαση της!
Η αλήθεια είναι ότι το πρόβλημα της ευρωζώνης είναι δομικό και συστημικό και η κρίση της οφείλεται τόσο στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές όσο και στο ρόλο του ενιαίου νομίσματος (ευρώ), που λειτουργεί ως γερμανική φυλακή για τις πιο αδύνατες οικονομίες της Ευρωζώνης!
Σε αυτήν τη φάση είτε η ευρωζώνη θα κινηθεί σε ομοσπονδιακή κατεύθυνση ή θα αποσυντεθεί και θα διαλυθεί!
Η ομοσπονδιακή κατεύθυνση, που απαιτεί δραστικά μέτρα, μεταξύ των οποίων , το πιθανότερο, και την αθρόα έκδοση ευρωομολόγων, μοιάζει σχεδόν ουτοπία υπό τις παρούσες, τουλάχιστον συνθήκες.
Επιπλέον, για να προχωρήσουν αυτές οι τάσεις ομοσπονδοποίησης, απαιτούνται ακραία αντιδραστικά και αυταρχικά μέτρα, ενώ οι «ανάσες» που μπορεί να προσφέρουν θα είναι και αυτές βραχυχρόνιες, έως εξαιρετικά βραχυπρόθεσμες!

Παρασκευή 15 Ιουλίου 2011

ΠΑΣΟΚ: Πανελλήνια Σοσιαλιστική Κλεπτοκρατία

  Του James Petras


Στην Ελλάδα, μια αυτοαποκαλούμενη «σοσιαλιστική» κυβέρνηση, επιβάλει, διαμέσου κοινοβουλευτικών ψηφοφοριών και ξύλου, την πιο ακραία αντικοινωνική ανατροπή που έγινε ποτέ στη δυτικοευρωπαϊκή ιστορία όσον αφορά τους μισθούς, τις συντάξεις, την απασχόληση, την εκπαίδευση, την υγεία και τη φορολογία.

Το «πανελλήνιο σοσιαλιστικό κίνημα» (ΠΑΣΟΚ) εγκατέλειψε παντελώς κάθε φιλοδοξία να λειτουργήσει ως κυρίαρχη κυβέρνηση, και παρέδωσε τις παρούσες και μελλοντικές τύχες της πολιτικής της χώρας στους τραπεζίτες της «ευρωπαϊκής κεντρικής τράπεζας» (ΕΚΤ), στο «διεθνές νομισματικό ταμείο» (ΔΝΤ) και τις μεγάλες δυνάμεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) -Γερμανία και Γαλλία. Το λεγόμενο «μεσοπρόθεσμο» πρόγραμμα λιτότητας περιλαμβάνει τη λεηλασία και το ξεπούλημα όλων των στρατηγικών κερδοφόρων δημοσίων επιχειρήσεων και μεγάλων δημοσίων εκτάσεων, συμπεριλαμβανομένων εκτενών χώρων μεγάλης ιστορικής και ψυχαγωγικής αξίας.

Ουδέποτε προϋπήρξε κυβέρνηση, σοσιαλιστική ή όχι, που να έχει τόσο έκδηλα και ηχηρά παραδώσει τις τύχες μιας ανεξάρτητης χώρας στη πιο αυθεντική μορφή αποικιοκρατίας.

Ο κοινοβουλευτικός δρόμος προς τον αποικιοκρατικό μετασχηματισμό

Το «μεγάλο άλμα προς τα εμπρός» της Ελλάδας λαμβάνει χώρα υπό την ηγεσία ενός «σοσιαλιστή» πρωθυπουργού (του Γεωργίου Παπανδρέου)- που υποστηρίζεται από την πελώρια πλειοψηφία (το 97%) των «σοσιαλιστών» βουλευτών και το σύνολο της «σοσιαλιστικής» του κυβέρνησης -με λιγότερο από 4% να έχουν αποχωρήσει ως αντιρρησίες.

Κι ενώ οι βουλευτές συζητούν και υπερψηφίζουν το ξεθεμέλιωμα της κυριαρχίας της χώρας και την υποβάθμιση της ζωής του λαού της, στις πλατείες και τους δρόμους της χώρας διαδηλώνουν εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες. Αλλά οι αιρετοί ηγέτες και βουλευτές του ΠΑΣΟΚ αδιαφορούν εντελώς για τις διαμαρτυρίες κι υποτάσσονται μόνο στις οδηγίες του πρωθυπουργού τους και των διορισμένων κομματικών ηγετών τους. Το κοινοβούλιο είναι καταφανέστατα εντελώς αποξενωμένο από το λαό που υποτίθεται πως εκπροσωπεί.

Αλλά τι είδους κυβέρνηση είναι αυτή που μπορεί να αδιαφορεί τόσο προκλητικά στη λαϊκή βούληση; Τι σόι βουλευτές είναι αυτοί που πρόθυμα υποβάθμιζαν διαρκώς το βιοτικό επίπεδο των ψηφοφόρων τους τα τρία προηγούμενα χρόνια -και σχεδιάζουν να συνεχίσουν να κάνουν το ίδιο την επόμενη δεκαετία;

Τo ΠΑΣΟΚ ήταν ανέκαθεν κόμμα της πολιτικής πατρωνίας κι όχι της προγραμματικής αλλαγής. Από την εποχή της πρώτης του εκλογικής επικράτησης, το 1981, το ΠΑΣΟΚ πρόσφερε στους ψηφοφόρους του δουλειά στο δημόσιο, δάνεια, επιδόματα και χάρες. Στις αρχές της δεκαετίας του '80 η πρόσθεση νέων δημοσίων υπαλλήλων γινόταν δήθεν για να καμφθεί η αντίδραση των δεξιών γραφειοκρατών που σαμπόταραν τις αλλαγές. Αλλά καθώς η «μεταρρυθμιστική» περίοδος εξαντλούνταν, η προσφορά θέσεων εργασίας στο δημόσιο πολλαπλασιαζόταν, με σκοπό να μετατρέψει το κυβερνών κόμμα σε παντοδύναμο εκλογικό μηχανισμό.

Χιλιάδες υποαπασχολούμενοι πτυχιούχοι κατέκλυσαν τα κομματικά γραφεία και συν τω χρόνω αποσπούσαν κάποια μόνιμη δουλειά σε κάποιον υπερδιογκωμένο κρατικό οργανισμό. Κατ' εικόνα και ομοίωση του δεξιού κόμματος της Νέας Δημοκρατίας, το ΠΑΣΟΚ μετέτρεψε τους ανθρώπους αυτούς σε μόνιμους κομματικούς υποστηρικτές του. Ο δημόσιος τομέας μετατράπηκε σε βασικό χώρο εξεύρεσης εργασίας για πολλούς λόγους:
Οι περισσότεροι «δημόσιοι» υπάλληλοι απασχολούνταν παράλληλα σε πολλές δουλειές, καμιά φορά και τέσσερις ή πέντε, στην παραοικονομία ή ως αυτοαπασχολούμενοι.
Ο λεγόμενος «ιδιωτικός τομέας» στην Ελλάδα ουδέποτε κατόρθωσε να αναπτυχθεί, να καινοτομήσει, να επενδύσει, να αξιοποιήσει τη σύγχρονη τεχνολογία, και γίνει διεθνώς ανταγωνιστικός ή να δημιουργήσει νέες αγορές. Οι περισσότεροι διακεκριμένοι επιχειρηματίες εξαρτιόνταν από τους πολιτικούς τους δεσμούς με το κυβερνών κόμμα για να εξασφαλίζουν δάνεια για σχέδια που ουδέποτε υλοποιούνταν, που τα αξιοποιούσαν για να εισάγουν αγαθά από την ΕΕ και να τονώσουν την κατανάλωση.

Η ένταξη στην ΕΕ παρέσχε στο ΠΑΣΟΚ και τη δεξιά πελώριες ποσότητες κεφαλαίων και δανείων, δήθεν για τον «εκσυγχρονισμό» της οικονομίας ώστε να γίνει ανταγωνιστική η Ελλάδα. Για αντάλλαγμα, η χώρα μείωσε τους δασμούς της και η εσωτερική αγορά της χώρας πλημμύρισε από εισαγόμενα προϊόντα.

Οι πόροι της ΕΕ χρηματοδοτούσαν τον πελατειακό μηχανισμό του ΠΑΣΟΚ• οι ιδιωτικές επιχειρήσεις δανείζονταν πόρους από την ΕΕ και μετέφεραν την αποπληρωμή τους στο κράτος, με τη συνδρομή προθύμων πολιτικών• οι ελεύθεροι επαγγελματίες και η μεσαία τάξη εξασφάλιζαν φτηνά δάνεια για να προμηθεύονται πανάκριβα εισαγόμενα αγαθά• οι καθεστωτικοί οικονομολόγοι και πολιτικοί «μαγείρευαν τα στοιχεία» επιδεικνύοντας θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης και κρύβοντας δαπάνες. Τα πάντα υποθηκεύτηκαν, ενώ οι ευρωπαϊκές τράπεζες μοίραζαν δάνεια και συσσώρευαν τόκους κι οι δυτικοευρωπαϊκές επιχειρήσεις ξεπουλούσαν τα αγαθά τους. Σύμφωνα με τους ειδήμονες, η Ελλάδα είχε πια «ενταχθεί» στην ΕΕ, με αποτέλεσμα δυστυχώς να γίνεται όλο και πιο ανόμοια από τους ισχυρούς της εταίρους.

Το ΠΑΣΟΚ συγκροτήθηκε γύρω από μια κοινωνική ελίτ και μια μαζική εκλογική πελατεία που ουδέποτε πλήρωνε φόρους και εξαρτιόταν από κρατικά λεφτά. Δισεκατομμυριούχοι εφοπλιστές απέφευγαν τους φόρους, βάζοντας ξένες σημαίες στα πλοία τους, με αντάλλαγμα να προσλαμβάνουν Έλληνες πλοιάρχους και να συνεισφέρουν στα κομματικά ταμεία. Ελεύθεροι επαγγελματίες, δικηγόροι, ιατροί και μηχανικοί, σπάνια έμπαιναν στον κόπο να δηλώνουν έσοδα, και η φοροδιαφυγή τους απέφερε πολλαπλάσια από κάθε μισθό στη χώρα. Επιχειρηματίες, μεσίτες, τραπεζίτες και εισαγωγείς, «λάδωναν» όλοι τους κομματικούς παράγοντες, με αντάλλαγμα να εξασφαλίζουν φορολογική ασυλία και πρόσβαση στους κοινοτικούς πόρους, που τους ανακύκλωναν σε τουριστικά ακίνητα και λογαριασμούς στο εξωτερικό.

Ενώ η κομματική και επιχειρηματική ελίτ λειτουργούσε στην ουσία ως ένα οργανωμένο κλεπτοκρατικό δίκτυο, τα δημόσια ταμεία αφήνονταν να γεμίζουν από τους μισθωτούς και τους συνταξιούχους, που οι φόροι τους εισπράττονταν στην πηγή. Η Ελλάδα είναι η χειρότερη χώρα στον κόσμο για να είναι κανείς μισθωτός, αφού μόνο η μισθωτή εργασία φορολογείται και γίνεται αντικείμενο υπερεκμετάλλευσης.

Η Ελλάδα είναι μια χώρα αυτοαπασχολούμενων μικρομεσαίων επιχειρηματιών και ανεξάρτητων μικροκτηματιών, που συχνά αξιοποιούν τη γη για να γίνουν ξενοδόχοι κι εστιάτορες ή να μεταφερθούν στις πόλεις: ως επί το πλείστον αυτοί φορολογούνται ελάχιστα, αλλά απαιτούν πλήρεις κρατικές παροχές. Αποτελούν οργανικό τμήμα του μηχανισμού πατρωνίας του ΠΑΣΟΚ, και αξιοποιούσαν ανεξέλεγκτα δάνεια και επιδοτήσεις ώστε να αυξάνουν το προσωπικό τους εισόδημα μάλλον, παρά την παραγωγικότητά τους.

Οι κοινοτικοί πόροι χρηματοδότησαν τον εκσυγχρονισμό των συνθηκών διαβίωσης των Ελλήνων, αυξάνοντας παράλληλα τις εισαγωγές γερμανικών οικιακών συσκευών και αυτοκινήτων, αλλά και ολλανδικής ή γαλλικής... φέτας (καθώς οι φθηνές εισαγωγές υποκαθιστούσαν την ντόπια παραγωγή). Με άλλα λόγια, η μεν Ευρώπη υπεξαιρούσε τις ελληνικές αγορές -διογκώνοντας το έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου της χώρας- ενώ το κράτος μετατρεπόταν σε «εργοδότη της υστάτης στιγμής». Χάρη στις πρακτικές της ΕΕ και τις σχέσεις της με το πολιτικό κατεστημένο, το ΠΑΣΟΚ κατόρθωσε να συντηρεί μια ευρεία πελατειακή βάση, αποτελούμενη από κλεπτοκράτες, μικρομεσαίους φοροφυγάδες και διαρκώς ανανεωνόμενα νέα στρώματα δημοσίων υπαλλήλων.

Η ΕΕ οδήγησε την Ελλάδα σε αυξανόμενη πολιτικοστρατιωτική υποταγή: η Ελλάδα υποστήριξε τους πολέμους στο Αφγανιστάν, το Ιράκ, τη Λιβύη και το Πακιστάν. Ιδίως επί Γεωργίου Παπανδρέου, η υποτακτικότητα του ΠΑΣΟΚ προς το Ισραήλ και τους σιωνιστές Αμερικανούς υποστηρικτές του υπερακόντισε κάθε άλλο προηγούμενο ελληνικό καθεστώς.

Και το λογαριασμό τον πληρώνει...

Οι κρατικοί και ιδιώτες Έλληνες κλεπτοκράτες παραχάρασσαν τα επίσημα στοιχεία εμφανίζοντας τα γιγάντια ελλείμματα ως πλεονάσματα, έως ότου το σύστημα κατέρρευσε. Οι ευρωπαϊκές τράπεζες έστειλαν το λογαριασμό και απαίτησαν να πληρωθούν. Επί ΠΑΣΟΚ, το ελληνικό κράτος και η καπιταλιστική του ηγεσία αμέσως εκπόνησαν ένα πρόγραμμα «λιτότητας», συμπληρωμένο από «φορολογικές μεταρρυθμίσεις», που χρησίμευσαν μόνο για να «περάσει» η λιτότητα, μιας που το καθεστώς δεν επιθυμούσε να πλήξει την φοροκλεπτική ελίτ και την κοινωνική της βάση.

Επιβλήθηκαν κι εφαρμόστηκαν πρωτοφανείς περικοπές σε μισθούς, συντάξεις και θέσεις εργασίας. Οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ ακολούθησαν πειθήνια, μιας που οι υπέρογκοι μισθοί τους, οι συντάξεις τους, τα «τυχερά» και οι δωροληψίες τους εξαρτιόταν άμεσα από την υπακοή τους στον πρωθυπουργό, που με τη σειρά του είναι πιόνι στα χέρια των διεθνών τραπεζών και των ιθαγενών κλεπτοκρατών. Η ύπαρξη του ΠΑΣΟΚ ως κόμματος εξαρτάται από τη ροή των κοινοτικών πόρων, τα «πακέτα στήριξης» και τις ιδιωτικοποιήσεις, που θα του επιτρέψουν να συντηρήσει την πελατεία του.

Το καθεστώς του ΠΑΣΟΚ είναι ένα λαμπρό παράδειγμα αυταρχικής εξουσίας: από τη μια σέρνεται στα πόδια των Ευρωπαίων τραπεζιτών, από την άλλη αρπάζει από το λαιμό τα εκατομμύρια των εκπτωχευμένων Ελλήνων συνταξιούχων και μισθωτών. Η πασοκική κομματική βάση των φοροφυγάδων και του πελατειασμού ελάχιστα επιβαρύνεται από τις αλλαγές: τα δημόσια έσοδα μάλιστα... μειώθηκαν, λόγω της ύφεσης, αλλά και της αδράνειας των φορολογικών μηχανισμών.

Καθώς το καθεστώς του ΠΑΣΟΚ βαθαίνει και επεκτείνει την καταλήστευση των λαϊκών εισοδημάτων και πολλαπλασιάζεται η μαζική αντίσταση, οι νέοι άνεργοι (που φθάνουν το 55%) βυθίζονται στην απελπισία και γίνονται πιο συγκρουσιακοί απέναντι σε μια κυβέρνηση που από τη μεριά της γίνεται όλο και περισσότερο κατασταλτική και ευεπίφορη στη βία.

Αποφασισμένο να ρουφήξει και το μεδούλι από τις αποστεωμένες πλέον αμοιβές των μισθωτών, το ΠΑΣΟΚ στην κυριολεξία συμφώνησε με την ΕΕ και το ΔΝΤ να ελέγξουν, να αποτιμήσουν και να πωλήσουν το σύνολο της εθνικής κληρονομιάς. Κοντολογίς, η αποπληρωμή του χρέους μετατράπηκε σε μοχλό μεταφοράς της εθνικής κυριαρχίας στις μεγάλες δυνάμεις και μεγιστοποίησης της άντλησης υπεραξίας από τη μισθωτή εργασία. Ό,τι απομένει από το «ελληνικό κράτος» είναι η αστυνομία και οι ένοπλες δυνάμεις, που έχουν την αποστολή να επιβάλουν την νέα αποικιοκρατική τάξη στην πλειοψηφία των εκμεταλλευμένων και εκπτωχευμένων Ελλήνων.

Αλλά οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ δεν αντιδρούν ούτε καν σε αυτή την ολέθρια εξέλιξη, που τη σφραγίζει η λεηλασία κι η φτώχεια: εξακολουθούν να υπολογίζουν στη σταθερή κοινωνική βάση του 25% των αυτοαπασχολούμενων, των ελεύθερων επαγγελματιών, των τραπεζιτών, των συμβούλων και των φοροφυγάδων για να κρατήσουν όρθιο το καθεστώς τους, βασιζόμενοι στο ότι το ξεπούλημα αυτούς ελάχιστα θα τους επηρεάσει.

Χάρη στα «πακέτα στήριξης», ακόμα κι αν εκδιωχθούν οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ θα μπορούν να συνεχίσουν να απολαμβάνουν τις ζουμερές του συντάξεις, ενώ οι αυτοαπασχολούμενοι κι ελεύθεροι επαγγελματίες θα συνεχίσουν να εισπράττουν από τα αφορολόγητα τουριστικά και άλλα τους ακίνητα, έστω κι αν η εσωτερική τους πελατεία έχει πτωχεύσει. (σ.σ. εδώ είναι μάλλον το μοναδικό σημείο όπου το άρθρο κάνει λάθος, διότι απλούστατα οι διάφοροι αυτοί "μικρομεσαίοι"/"μεσαίοι" χτυπιούνται από τα μέτρα. Άλλωστε, αν ο εργάτης δεν έχει λεφτά, πώς θα πληρώσει αυτούς τους ανθρώπους; Πολλοί εξ αυτών θα αφανιστούν (πχ δείτε τι γίνεται στον κλάδο της οικοδομής, με τους πολιτικούς μηχανικούς να έχουν σοβαρό πρόβλημα).

Το ΠΑΣΟΚ, ο Παπανδρέου και η αυλή του απέδειξαν πως η κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι συμβατή με την πιο ωμή εκχώρηση εθνικής κυριαρχίας, τη συνεχή και άγρια καταστολή της πλειοψηφίας των εργαζόμενων και τη βαθιά και μακρόχρονη επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης. Η ελληνική εμπειρία αποδεικνύει για μια ακόμα φορά, πως όταν κληθούν να υπερασπιστούν την επιβίωση του καπιταλιστικού συστήματος, σοσιαλδημοκράτες και συντηρητικοί δεν έχουν καμία διαφορά. Οι δημοκρατικές ελευθερίες υπάρχουν μόνο στο βαθμό που η πλειοψηφία υποτάσσεται στο νόμο των ιμπεριαλιστών ηγεμόνων και των ντόπιων κλεπτοκρατών καπιταλιστών συνεργατών τους.

Αναμφίβολα κάποια στιγμή θα διεξαχθούν νέες εκλογές, έστω κι αν εντωμεταξύ το επίπεδο διαβίωσης έχει καταρρεύσει, το δημόσιο χρέος έχει αυξηθεί και η χώρα έχει απογυμνωθεί από όλα της τα περιουσιακά στοιχεία. Πιθανότατα το ΠΑΣΟΚ θα καταψηφιστεί. Οι συντηρητικοί του αντίπαλοι, απλά θα ακολουθήσουν το παράδειγμά του και θα συνεχίσουν να συσσωρεύουν χρέη με τη βοήθεια της αστυνομικής καταστολής.

Για τη μεγάλη πλειοψηφία των Ελλήνων, δεν υπάρχει μέλλον ούτε στις διαδηλώσεις, ούτε στο κοινοβουλευτικό παίγνιο, μιας που το δεύτερο αδιαφορεί παντελώς για το πρώτο. Το αδιέξοδο αυτό θέτει το ερώτημα του ποιου είδους εξωκοινοβουλευτική δράση είναι δυνατή και αναγκαία ώστε να μπει ένα τέλος στην εξουσία των διεθνών ηγεμόνων και των κλεπτοκρατών συνεργατών τους.

* Ο James Petras είναι διακεκριμένος ριζοσπάστης κοινωνιολόγος
 Πολλοί εξ αυτών που τώρα διαδηλώνουν, δε διαδηλώνουν για να αλλάξουν τα πράγματα, αλλά για να γίνουν ξανά όπως ήταν στο παρελθόν, πράγμα αδύνατο. Μόλις το αντιληφθούν αυτό, τότε θα έχουμε ακόμα μεγαλύτερες εξελίξεις (θετικές ή αρνητικές) στην ελληνική κοινωνία και την πολιτική σκηνή:

Πέμπτη 14 Ιουλίου 2011

MΙΧΑΗΛ ΜΠΑΚΟΥΝΙΝ: Περί κράτους και πατρίδας


«Η ευημερία του Κράτους είναι αθλιότητα του πραγματικού Έθνους, του λαού. 

Το μεγαλείο και η ισχύς του Κράτους είναι σκλαβιά του Λαού. Ο Λαός είναι φυσικός και νόμιμος εχθρός του Κράτους. 
Ακόμα και αν ο Λαός υποκύπτει –πολύ συχνά αλίμονο- στις αρχές, κάθε αρχή του είναι μισητή. 

Το Κράτος δεν είναι Πατρίδα. Είναι η αφαίρεση, ο μεταφυσικός, μυστικιστικός, πολιτικός, νομικός μύθος της πατρίδας. Οι λαϊκές μάζες όλων των χωρών αγαπούν βαθιά την πατρίδα τους. Αλλά αυτό είναι μια φυσική, πραγματική αγάπη.

Ο πατριωτισμός του λαού δεν είναι ιδέα αλλά γεγονός, και ο πολιτικός πατριωτισμός, η αγάπη του Κράτους δεν είναι η ακριβής έκφραση αυτού του γεγονότος αλλά μια εκφυλισμένη έκφραση μέσω μιας απατηλής αφαίρεσης, και πάντα προς όφελος μιας εκμεταλλεύτριας μειοψηφίας. Η Πατρίδα, η εθνικότητα όπως και η ατομικότητα, είναι ταυτόχρονα ένα γεγονός φυσικό και κοινωνικό, ψυχολογικό και ιστορικό. Δεν είναι μια θεωρητική αρχή. 

Μπορούμε να ονομάσουμε ανθρώπινη αρχή μόνο ό,τι είναι καθολικό, κοινό σε όλους τους ανθρώπους. Η εθνικότητα τους χωρίζει. Δεν είναι λοιπόν αρχή. Αλλά αυτό που είναι αρχή, είναι ο σεβασμός που ο καθένας πρέπει να έχει για τα φυσικά, πραγματικά ή κοινωνικά γεγονότα. Η εθνικότητα, όπως και η ατομικότητα, είναι ένα από τα γεγονότα αυτά. Οφείλουμε λοιπόν να τη σεβόμαστε. Η καταπίεσή της είναι έγκλημα, και για να μιλήσουμε με τη γλώσσα του Μαντσίνι, αυτή γίνεται ιερή αρχή κάθε φορά που απειλείται ή καταπιέζεται. Γι' αυτό λοιπόν συναισθάνομαι ειλικρινά και πάντα τον πατριώτη κάθε καταπιεσμένης πατρίδας. 

Η Πατρίδα αντιπροσωπεύει το ιερό και αδιαφιλονίκητο δικαίωμα κάθε ανθρώπου, κάθε ομάδας ανθρώπων, ενώσεων, κοινοτήτων, περιοχών, εθνών να αισθάνονται, να σκέπτονται, να θέλουν και να δρουν με τον δικό τους τρόπο, και ο τρόπος αυτός είναι πάντα το αναμφισβήτητο αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας ιστορικής εξέλιξης.
 
Υποκλινόμαστε, λοιπόν, στην παράδοση, στην ιστορία. Ή, καλύτερα, τις αναγνωρίζουμε όχι γιατί μας παρουσιάζονται σαν αφηρημένα εμπόδια που σχηματίστηκαν μεταφυσικά, νομικά και πολιτικά από τους σοφούς δασκάλους και ερμηνευτές του παρελθόντος , αλλά μόνο γιατί έχουν περάσει πραγματικά στο αίμα και στη σάρκα, στις αληθινές σκέψεις και τη θέληση των σημερινών λαών".

Πηγή: Το παρόν δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ, ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗΣ» καλοκαίρι 2011.
πηγή: http://www.iskra.gr/ 

Για περισσότερα βλ. Μιχαήλ Μπακούνιν [Επιλογή Κειμένων], επιμέλεια Henri Arvon, μτφρ. Πολυτίμη Γκέκα, εκδόσεις Πλέθρον